pers > onder ut fergroatglas > detail
Resnsy over ut werk fan Henk van der Veer
interview

Snitser fersetsman Willem Santema mei sober boekje passend betocht

San tweintich jier nei syn dea waard de Snitser (eins Skearnegoutumer) fersetsman Willem Santema (1902-1944) betocht mei in strjittenamme yne doe nije Snitser stedswyk Lemmerwei-east. Mar neist dy Willem Santemastrjitte is der no ek noch in oar bliuwend en taastber oantinken oan de man dyt yn augustus 44 troch de Dtsers fusillearre waard. Op 4 maaie seach it boekje Willem Santema, in fersetsman it ljocht. De nderwizers Willem Santema (in omkesizzer) t Heech en Henk van der Veer t De Hommerts binne de skriuwers-gearstallers.

Oer Willem Santema hie grif wol in tsjok boek skreaun wurde kinnen. Net allinnich as fersetsman hat er in opfallende rol spile, mar ek yn syn oare libben wie er markante persoanlikheid en in man mei in tige brede belangstelling. Wie er earder boer fan berop, letter, yn 1932, set er de kij farwol en makke er fan syn leafhawwerij, de technyk, syn berop. Hy waard autoferhieder en dreau in saak yn elektryske artikels, earst yn Skearnegoutum, snt de lettere tritiger jierren yn Snits oan it Ald Tsjerkhf.

Beskieden en koart

Omkesizzer Willem Santema is fan 1939, te jong om d Willem Santema bewust meimakke te hawwen. Inkelde dingen kin er him fan syn omke lykwols noch hiel goed te binnen bringe, nder oaren ditte: As er by s wie, siet er faak efterstfoarst op in Dimterstoel. Mei de earms op it bekling die er dan syn ferhaal. Mar fierwei it meastepart oer de fersetsman is de Hegemer nderwizer fan hearren en sizzen te witten kommen en fan lzen en sneupen. Ths bewarre er al skoften in fikse samling knipsels, fotos en oare paperassen fan en oer syn omke en t al dat materiaal is dan no it boekje gearstald. Willem Santema, in fersetsman, de titel is sober, mar dat is de omfang fan it boekje, sechstich siden, ek. Twatredde fane ynhld bestiet t fotos-yllustraasjes. Yn it skreaune part is nder mear in koarte biografy te finen, mar ek binne de gedichten der yn opnommen, dyt Willem Santema tusken desimber 43 en augustus 44 yne finzenis skreaun hat en dyt al ris earder, yne oarloch noch, yllegaal tjn waarden. Fierders hawwe tal fan brieven, kranteberjochten, ferslaggen ensafuorthinne in plak krigen.
In boekje dus en gjin livich boekwurk. Dat lste hie eins ek minder passend west. Want oer syn fersetsdieden prate die Willem Santema net. Om de feiligens koe er dat net dwaan, mar beskiedenheid moat ek in rol spile hawwe. Yn dy geast is it boekje ek makke. Beskieden en koart, neffens de Hegemer omkesizzer. Wy hawwe net besocht om der in held fan te meitsje. It boekje sprekt foar himsels.

Objektiviteit

Mei-gearstaller Henk van der Veer publisearret geregeld yn it Sneeker Nieuwsblad, nder mear oer de Snitser strjittenammen. Doet yn 1988 in artikel oer de Willem Santemastrjitte en de nammejouwer drfan ferskynde, wie dat foar Willem Santema fan Heech de oanlieding om kontakt mei Henk van der Veer op te nimmen en te sizzen: No moat it mar ris wze. Plannen foar in publikaasje yn boekfoarm hienen der al hiel lang west, mar ta dieden wie it noait kommen. Hawar, Van der Veer en Santema gongen tegearre mei it kerwei te set en it boekje kaam der. Henk van der Veer oer de gearwurking: Wy wienen tige kritysk nei elkoar ta, mar al s mieningsferskillen wienen hieltyd binnen de mint oplost. Foar nderwizers is dat unyk, want oert generaal binne dy ferhipte eigenwiis.
Henk van der Veer is der as mei-gearstaller, as helper dus, mar benammen ek om wille fane objektiviteit. Santema: Net omt Willem Santema myn omke is of omt er de wichtichste fersetsman wze soe, fyn ik it sinfol dat it boekje der no kommen is. Mar wol om it feit dat der safolle materiaal oer de man foarhannen wie. Hy fertsjinnet dat dr mear mei dien wurde, as it yn in kast lizze te litten. Ik leau dat ik op dizze manier s omke syn neitins it bste earje kin. Foar my is it ferskinen fan it boekje ek wat in opluchting.
De fersetsman Willem Santema wurdt troch syn omkesizzer omskreaun as flot, humoristysk en foartstribjend. Henk van der Veer foeget ta: Hy wie in lieder. Net sasear in folksman, mar wol in man dyt tige goed mei it folk omgean koe, sawol mei in arbeider as in dmny. Willem Santema hie in geweldige kennis yne holle, mar dat kin er net allegear op skoalle opdien hawwe. Syn omkesizzer: Ope Mulo koe er net aardzje en nei twa jier is er dr dan ek frekke. Hy wie in jonge dyt altyd by de feart en yn e beammen siet.
Benammen yne tiid dat er lieder fane jongelingsferiening wie, moat Willem Santema in hiel soad opstutsen hawwe. Mar ek fan bygelyks in autoreis dyt er yn 1934 mei de Skearnegoutumer dmny Dekker nei Hongarije makke, hat er grif gns wat leard, In dy jierren warskge er al foar de driigjende gefaren fan it Hitler-Dtsln.

Respekt foar it libben

Willem Santema wie ien fan e seis, sn oprjochters fane Raad van Verzet en by de fersetsploech Trouw wie er fan begjin f oan belutsen. Ype Brandsma wie syn fersetsnamme en sat it hjitte wie er in Warkumer. Willem Santema: Hy bondele it ferset op nasjonaal nivo. Hy wie kontaktman, dyt it ln trochreizge om besteande fersetsgroepen te fersterkjen en nijen op te rjochtsjen, Mar drby wie er boppedat in fersetsman mei de died hoewolt er gewoanwei gjin mich kwea dwaan soe. Hy koe net iens in knyn deameitsje. It wie in man mei respekt foar it libben.
Ype Brandsma syn respekt foar it libben kaam yn syn Amsterdamske perioade (snt begjin 43) ris hiel sterk oan it ljocht. Dr rde er op in dei in yn in grft fallene Dtske nderoffisier fane ferdrinkingsdea, troch yn it wetter te springen en de man op it droege te heljen. En dat wylst gns omstanners, dyt it eins wol moai fnen dat san Dtser drige te ferspen, taseagen snder help te bieden.
Troch ferried (dat letter noait opheldere waar) is Ype Brandsma yn desimber 1943 yn in fal fane Dtsers rn. Hy waard oppakt en finzen set yn it Brabnske Haaren. In graasjefersyk fane earder neamde dmny Dekke-dyt dryn ek Willem Santema syn rding fane Dtske nderoffisier t in Amsterdamske grft oanhelle- waard fwiisd. Yn augustus 1944 waard Willem Santema yn Vught deasketten. Willem Santema: Omke wie in koelbloedich minske, dyt mentaal opwoeksen wie tsjin e dingen drt er as fersetsman foar kaam te stean. Hy seach ek wol oankommen, dat it ferkeard mei him frinne soe, mar hy koe en woe net ophlde. Hy koe him net mear losmeitsje fan it ferset.
Willem Santema waard ien fane 49 Nederlanners dyt it fersetskrs krigen hat. Bern hawwe hy en syn frou, Tryntsje Atsma, net krigen. Syn omkesizzer-namgenoat en dy syn kollega hawwe oer de papieren neilittenskip bgd en dr wurk fan makke. Willem Santema, in fersetsma joegen se yn eigen behear, mar mei garnsjestipe fan nderskate ynstnsjes, yn in oplaach fan tzen eksimplaren t. It by Van der Eems yn Easterein printe boekje is foar fyftjin gne yn e Snitser boekhannels te besetten. De beide gearstallers sprekke foarsichtich de hope t, dat ek skoallen, foaral dy yne Snitser kontreien, it as lesmateriaal brke sille. Want: Dy oarloch bliuwt aktueel, ek foar in nije generaasje.

Eize de Boer




Frysk en Frij, 03.05.1990
 
 
<< terug