dagboek > overzicht
Dagboek febrewary 2019Bekiek hele maand 
 
20 febrewary om 20:49
 
Jelle Kaspersma I.M.





It berjocht oer it ferstjerren fan de dichter Jelle Kaspersma, fane middei op de site fan Omrop Frysln, kaam mij raar oer it md. Ik reageare yn earste ynstnsje amper, treau it berjocht blykber fansiden. No jn merk ik dat syn ferstjerren mij mear docht as ik miskyn wol witte wol.

Goed 25 jier lyn kaam ik mei Jelle yne kunde. Ik wie yn dy tiid drok dwaande mei it Frysk en de Fryske literatuer. Siet yne redaksje fan Trotwaer, letter de Moanne, en at der ergens in Frysk literre happening wie, dan stie ik foaroan.

Yn dy tiid kaam ik Jelle tsjin en it klikte tusken s beiden. We hiene hast alle wiken wol telefoanys kontakt mei elkoar en sa t en troch kamen we ek wol bij elkoar. Hij mear bij mij yne Hommerts as ik bij him yn Kampen. Oeren koene wij oer de literatuer prate.

At ik in fers skreaun hie, lies Jelle it en joech syn kommintaar. Omgekeard stjoerde hij mij folsleine manuskripten, dyt ik dan foar him ttype mocht, dat die er sels net. Ik stjoerde dy manuskripten dan nei de KU en oare tjouwers. Inkelde fan dy orizjinele manuskripten mocht ik fan him hlde. Fan de Fryske institten lykas it FLMD ( letter Tresoar) hie Jelle gjin hege pet op.

In legendarys momint mei Jelle belibbe ik op 10 augustus 1995, doet bij Ljochtmoanne it proazadebt fan him, nder sklnamme Yellah Quaspersmah, presintearre waard JOE-ES-EE-RIDELJEE!. Dr ope punt fan de Noarderdaam fan de Starumer haven ferbaande Jelle in Amerikaanse broek mei shit deryn! Hij wie earst fan doel west om in Amerikaanse flagge te ferbrnen, mar die dat troch it protest fan in kollegaskriuwer ( Steven de Jong) dochs mar net. We hiene earst mei elkoar yn in kroech sitten wit ik noch. De bondel, in Ljochtmoanneboekje fan de Koperative Utjouwerij, befettet oantinkens fan Jelle syn reizen oan de USA. Dat hij as grut kenner en leafhawwer fan de Indiaanse kultuer en literatuer mei in skalk each nei de Amerikanen seach, wie wol ddlik. It earste eksimplaar fan de bondel smiet Jelle nder oan de baak wachtsjende dichter en skriuwer Josse de Haan ta.

Ik haw doe in tal fotos ( kwaliteit is net sa heech) naam, dyt ik hjir no foar it earst pblisearje.


























In bytsje nocht oan nnocht wie Jelle net frjemd! Earder dat jier (1995) skreau Jelle mij yn in brief (6 maart 1995) dr al oer: Soms fyn ik lekskoaijen wol aardich, mar it moat nea haadsaak wurde. Je moatte der om gnyske kinne

Yn myn persoanlike deiboeken steane tal fan lyksoartige passaazjes. Hiel kleurryk allegear!

Hjirnder in fragmint t myn digitale deiboek oer Jelle:

Myn maat en dichter onderwizer Jelle Kaspersma ( geboaren op 2 mei 1948 ) staat syn ' hele leven ' al foar de klas in Genemden. Sterker nch Jelle het un bundel in de taal fan Gllemuun skreven. Dy Gllemuneger fersen fan Jelle staan in de bundel ' Achter De Tonge '. Ut boek met ' gedechtn ' kwam in 1986 as un tgave fan de IJsselakademy.

Toen ik tidens oans thswedstryd an de jonges fan Genemden froech f se Jelle Kaspersma ok konnen seiden se " Jazeker, dat is die meester van de vliegende schotels..." Lch t mannen?!

" Meester Kaspersma vroeg een keer aan ons: " Hebben jullie wel eens een vliegende schotel gezien?' Nee? Opletten, en hij gooide zo vanachter zijn bureau een schoteltje van het schoolservies door de klas! "

snijstrm

wij loopm op asselt an
onze leerz zuukn olvaeste
ies lt de teerweg deronder
snij et laand en de kleurn

wit is et laandskap
weg'eraekt onder een wiend
die as sien kolde
deur alles en jaegt

wij loopm op asselt an
de eufdn veurover
de musn over d'oorn
ons uutzegt:
zo now en dan
d'oogn vol stoefsnij

Jelle Kaspersma ( t Achter De Tonge )

Grut ynterview

Yn febrewaris 2003 haw ik in grut ynterview mei Jelle Kaspersma hn. Syn lste grutte ynterview sat er sels sei, waard publisearre yn Trotwaer. Yne rin fane jierren luts ik my hieltyd fierder werom t it Frysk literre wrldsje en lei mij ta op it skriuwen yn it Snekers. Jelle koe myn pozy yn it Snekers wol wurdearje, it hie sndermis te meitsjen mei syn fkomst: Jelle waard yn Snits/Sneek berne!

Dochs ferwettere it kontakt, snder dat wij spul hiene. Hjoed kaam it nijs fan Jelle syn fertsjerren dan ek tige hommels foar mij.

Hjirnder it hiele ynterview t 2003:

It lste ynterview

Jelle Kaspersma: It nferstn is oan 'e macht

Wat it Frysk oanbelanget skriuw ik deiboeken en sa no en dan ris in gedicht. Wurk oersette yn it Frysk doch ik net mear. Der sit tefolle enerzjy yn en it smyt neat op. Faaks dat der ea noch ris in bondeltsje mei fersen yn it Frysk ferskine sil, mar publisearjen yn tydskriften doch ik net mear, likegoed dat dit myn lste ynterview is. Fersen en ferhalen sille tenei yn it Hollns ferskine. Ik ha in tjouwer yn Haarlim en de besprekkers dy binne earlik en op nivo. Boppedat is in optreden yn it Westen altyd in feest. In skriuwer wurdt dr altyd goed en korrekt behannele. Der is altyd plak om te sliepen, it drinken is nbeperkt en it jild wurdt nea oer seurd. Dr is gjin ferskil yn behanneling tusken Hollnse en Fryske skriuwers.

Dat seit Jelle Kaspersma (1948), de dichter dy't al jierren yn Noardwest Oerisel wennet en al mear as fiif en tritich jier skriuwt. As ik him oan it begjin fan s petear fertel dat in oars ynteressearre lzer fan Fryske boeken op myn fraach oft er wol ris fan Jelle Kaspersma heard hie it antwurd skuldich bliuwe moast, stekt de skriuwer fan wl foar wat dus syn lste ynterview foar in Frysktalich tydskrift wurde sil.

Kasper Jellema

Gjin wnder dat sa'n man freget wa't Jelle Kaspersma is. Soms wit ik it sels mar kwalik, om't ik al wer in jiermennich oan 'e medisinen bin. Dy moatte mij kalm en de bloeddruk op peil hlde. Neffens de hearen en dames doktoren giet it benammen de lste tiid tige goed mei mij. It sil allegear wol sa wze. Mar it measte dat bart giet bij mij lns. Foar de goede oarder haw ik in pear feiten opsocht.
Op 2 maaie 1948 waard ik berne yn Snits. Nei in pear jier ferfearen wij nei Warkum, doe nei Warns en op 2 maart 1959 bedarren wij yn Starum. Op 15 novimber 1971 waard ik soldaat-tekener yn Assen en snt 1 febrewaris 1973 bin ik skoalmaster yn Genemuiden. Dr haw ik wenne oant en mei 31 oktober 1991. Fanf 1 novimber fan dat jier hld ik ta yn Kampen op in ideaal wenplak.

Yn Starum wie ik fiskersfeint yn 'e faknsjes, fan 1 july 1962 oant en mei 14 novimber 1971. Ein 1965 skreau ik myn earste fersen yn it Hollns en op oanstean fan Bartle Laverman bin ik yn 1968 t ein setten mei it skriuwen yn it Frysk. Myn Fryske fersen wiene te beharkjen op Operaesje Fers. Yn Snits ha wij koart in soarte fan dichtersploech hn. Bartle, Binne Ltsen Boarnstra, Tsjbbe Hettinga, ik en guon tekeners. Kofjebar De Witte Kat wie s nderdak.

Yn 1974 debtearre ik mei Loft-ln en s, in bondel dy't ik mei Tsjbbe Hettinga makke nder de pseudonimen Kasper Jellema en Hette Tsjbbinga. Dat saneamde debutearjen wie mear in wykeingrap. Tsjbbe wie in pear dagen op besite en doe ha wij dat boekje yninoar draaid. Syn earste bondeltsje, Yn dit ln, dat ik tekene en opskreaun hie, wie in jier earder samar tferkocht.

Ik wie yn 1970 fan doel om te debutearjen bij de Q, mar Reinder van der Leest wie min te sprekken oer myn fersen. Josse de Haan seach der noch wol ljocht yn, mar ik haw it dochs oer gean litten. Eins spitich. Yn 1971 debutearre s Witte Kat klup fan jong oanstoarmjend talint mei de bondel Ut 'e Fryske Boezem. Der waarden in stikmennich boekjes proefprinte, mar de folchoarder wie net goed. Sadwaande is dy bondel nea op 'e merk kommen. Anne de Vries, Hiske Rypma, Binne Boanstra, Tsjbbe Hettinga en ik woene it der doe mar bij litte, it soe tefolle kostje om de boel yn 'e goede folchoarder te printsjen. Ek spitich dus. Mar om sa in bn mei Frysln te hlden, nee, dat hat myn doel nea west. Ik koe mij better uterje yn it Frysk as yn it Hollns, sa simpel wie dat.

Gaellemunegers

Letter publisearre ik wol yn beide talen. Mei taal berikke je in grutter publyk as mei skilderjen en tekenjen. Taal is sljochtwei it medium dat mij it bste leit. Keunstners brke ferve, inket, taal, stien en metaal as in tlaadklep foar gefoelens en tinzen dy't se terje en diele wolle mei oaren. Mei it Frysk hawwe ik likefolle as mei it Hollns. It Frysk is foar mij in soarte fan t 'e wei krptaal wurden dy't mij tige nei op 'e hd sit. Yn it Hollns is der mear fstn wat gefoelens oanbelanget.

Ik haw oars ek publisearre yn 'e streektaal fan Genemuiden, it Gaellemunegers. Dat begn mei it bondeltsje Doake, ferhalen en gedichten yn it Gaellemunegers, dy't ik skreau mei Geke Mateboer en Henk Beens. De lju fan 'e IJsselakademie hawwe nei it tkommen fan Doake mij oantrune om noch in bondel gear te stallen. Der wie jild foar, en sa kaam Achter de Tonge yn 1986 t.

Wij hawwe bij it skriuwen in soad wille hn, nei it feestlik ferskinen wiene der in searje literre barrens. In leafhawwer fan minderheidstalen bin ik net spesjaal. It Gaellemunigers is by-gelyks sa goed as ferdwn. De bern besykje op it skoalplein Hollns te praten, it Gaellemuni-gers sa't dat likernch tweintich jier lyn noch folop libbe is ferdwn. Sa sil it mei it Frysk ek wol gean.

Ik bin it fierhinne iens mei Cline, it gros fan de minsken is dom, hinderlik, totaal net ynteressearre en folslein oerstallich. Likernch fjouwer persint fan de minsken hat wat te fertellen. Soks jildt hielendal foar de Friezen. It soe moai oprmje as dy seisennjoggentich persint eliminearre waard. Ik ha gns pozijwurk fan 'e Yndianen oersetten, mar yn Frys-ln is der hielendal gjin belangstelling foar. Ik ha nea heard dat de Friezen der echt op sitte te wachtsjen. Tjitte Piebenga en Josse de Haan fine myn oersettings wol moai. Fierder stie der yn de Snitser Krante wolris in posityf stik oer myn fertalingen. Bten Frysln is der gns belangstelling foar sok wurk.

Kening Wangeunst

It is al wer in jiermennich lyn dat ik in optreden yn Frysln hie. Dat is gjin wnder, ik bin gjin lid mear fan It Skriuwersboun en der stiet gjin wurk fan mij yn de Spiegel van de Friese pozie.

Dy inkelde kear dat myn namme nochris yn in tydskrift of yn in krante stiet, is dat meastal yn in negative kontekst. Ik fertoan mij net op skriuwerswykeinen, bals, boekemerken ensafuorthinne. As ik der efteroan sitte soe, kaam ik grif wer yn 'e spotlights. Mar ik haw gjin nocht mear om mij yn Frysln te oppenearjen. Bten Frysln treed ik ek net sa faak mear op, mar dr is it teminsten aardich om te dwaan. De minsken dr hawwe ornaris mear belang- stelling foar pozij. En dichters wurde net nfatsoenlik en hufterich behannele, lykas yn Frysln wenst wie, benammen finansjeel.

Nei myn ludike aksje yn Bears bij in trikking fan 'e Rely Jorritsmapriis yn 1995 [Kaspersma wegere dr syn priiswinnend gedicht foar te dragen en lies in polemisearjend stik foar], warskge Jelle de Jong mij foar represailles fan de Fryske literre kongsy. Hij hat gelyk hn, ek mei syn opmerking dat Friezen oer it generaal gjin gefoel foar humor hawwe. Marten Brouwer wie it dr folslein mei iens.

Ik bin fan betinken dat al dy negative besprekken fan myn wurk terjochte binne. Ik skriuw minne en nbegryplike fersen. Myn pozij is de muoite fan it lzen net wurdich. Kening Wangeunst swaait de skepter. Ubu Roi. It nferstn oan 'e macht. Tsjerk Veenstra skriuwt yn it Friesch Dagblad fan 25 febrewaris 1995 oer myn fers op 'e brge t 'e bondel Fol gas sudenop: Pamor is in Yndiaansk wurd foar wyt izer, dat brkt wurdt foar it fersieren fan klingen; drom ek dy kris yn de skie stutsen fan it moeras. In fiks wurdboek moat der dan wol eefkes by om dat t te finen. Pamor in Yndiaansk wurd foar wyt izer, hoe komt er der bij? In kris, dy't klear is, hat in blanke izerkleur. As dat izer bewurke wurdt mei in arsenikumoplossing, kriget it gewoane izer in swarte kleur. It nikkelizer wurdt sulvereftich, dt neame se pamor. No ja, sokke nsin stiet dan yn in besprek fan myn fersen.

Ave Marije

Myn lste bondel yn it Frysk kaam yn 2000 t, Ave Marije. Oer Ave Marije kin grif in soad sein en skreaun wurde, mar nimmen hat mij der nei frege. Ik ha twa besprekken lzen, mear binne der nei alle gedachten net skreaun. Beide besprekkers wiene tige negatyf, dus sil it wol in hiel minne bondel west ha. Ik leau net dat der folle mis is mei de literre krityk yn Frysln. Ik ha in hege pet op fan Veenbaas, Veenstra, Gezelle Meerburg en Yedema. Allegear grutte geasten dr't Fryske skriuwers in soad oan ha kinne. Wier it is in btengewoan foarrjocht om fan sok folk besprutsen te wurden.

Ik ha oars mei in soad wille oan dy lste bondel wurke. Der sitte guon lde ferhalen t Starum yn ferwurke, dy't ik begjin jierren sechtich hearde fan guon fiskerlju op jierren. Fierder it alternative ferhaal fan in histoarikus, de Slach bij Starum begn moarns om lve oere op in moandei. Starum hat nei dy tiid oan it bewld fan Karel V ta in pylgersoarde fan komsa west.

Op Leaffrouwedei wie der in prosesje mei Friezen t it hiele Frysln fan doedestiids. It lytse houten byld, de swarte madonna fan Starum, waard dan rndroegen. It byld is bij stoarmwaar weirekke yn 'e see, wolle guon hawwe. Oaren hlde t dat it byld yn Himmelum bedarre is, mar dr leau ik neat fan. Prosesjes op Leaffroudei ha der yn Himmelum nea west.

Fierder ha 'k guon eigen nderfinings t 'e tiid fan 'e wenningkreakerij om njoggenensantich/tachtich hinne yn de fersen ferwurke. Ik haw in skoft ferkearing hn yn Amsterdam, dat wie in grut fersin. It omgean mei immen dy't swier oan 'e coke en de speed is, falt net ta, dr helpt t soarte gjin ferealens tsjin. It wie al in soarte fan Marije, mar dan mear in hillige hoer.

Gerry [Kaspersma syn jong ferstoarne earste frou] har foto stiet op it omkaft fan 'e bondel, wie myn iennichste Marije en dat sil se bliuwe ek. Beskgje it as in soarte ikoan. It ntmaskerjen fan de Frouwe fan Starum is guon lju yn it ferkearde kielsgat sketten.

De Geast

Ien dy't affiniteit mei myn wurk hat, sil it wurdearje kinne, mar ien dy't dat net hat, sil der grif gjin muoite foar dwaan om dy fersewrld yn te gean. Dat is te benearjend en faaks ropt soks eangstgefoelens of gefoelens fan jin net op it gemak fielen op.

Ik set ek allinne mar wurk oer dr't ik sels affiniteit mei ha. Kjeld, min waar, allinne omfytse yn in nbidich grut lnskip, efter op de pick-up oer de highways fan de usa, omswalkje op it wetter, soks jout mij ynspiraasje. Mar eins is it oars, nei sa'n fytstocht gean ik sitten, ik stek in sigaar op, drink kofje mei lde klea-re en begjin te skriuwen. Ynearsten liket it al-legear neat, mar nei in kertier of sa wurdt de Geast oer mij feardich en dan ntsteane der rigels dr't ik fierder mei kin. Ik skriuw dan, tige min lsber, as in gek, krekt as ha ik wurk om de ynspiraasje foar te bliuwen. As it nei in kertier net bart, kin ik de boel wol ynpakke, dan wol de muze neat mei mij te krijen haw-we. Soms komme mij nder it wurk of nder it fytsen dichtrigels yn it sin. Dan is it saak om dy rigels te notearjen, letter bak ik der it fers der dan omhinne. It is altyd oerdeis, moarns en middeis. Jns noait, dat wurdt bij mij neat.

We moatte dit ferhaal mar einigje mei in moaie anekdoate. De deis foar de brulloft fan de Wama's, op 1 febrewaris, wie ik yn Amsterdam. Dr kaam ik yn in kafee de satirise tekener Willem (Bernhard Holtrop) tsjin. Hij wie dr om in tal tekeningen fan de keninklike brulloft te meitsen. Hij fernijde mij dat er al jierrenlang lienjild fan de lira krige, foar boeken dy't er noait skreaun hie. Hij wennet snt 1969 yn Frankryk, dat ik tocht dat sil Benny Holtrop grif nij dwaan. Willem hat it jild twatrije kear weromstjoerd nei de lira, mar tsjinwurdich giet er der wiidweidich fan t iten. Hij wist net dat der in Fryske skriuwer omdoarmet mei deselde namme.

Trotwaer Febrewaris 2003